Encyklopedia

/z gr. „bezprawie”/ Specyficzne stany bezradności i niepewności moralnej, pojawiający się przeważnie w okresach globalnych przemian czy kryzysów. Społeczeństwo, które przestaje ufać (bądź któremu przestaje wystarczać) obowiązującemu systemowi wartości i praw, zaczyna poszukiwać rozwiązań alternatywnych, wychodzących poza przyjmowane powszechnie konwencje. Pojawić się może wówczas skrajana indywidualność, skłonność do buntu i zachowań dewiacyjnych. Rzecz ilustruje choćby arcydzieło Dostojewskiego Zbrodnia i kara. Przestrzeń czarnego kryminału z założenia bazuje na takim stanie rzeczy, biorąc tu choćby odbijające się na jego kartach echa Wielkiego Kryzysu i prohibicji, które zmuszały do kombinatoryki, zachwiały zaufanie do służb porządkowych i systemu politycznego. To bardzo często stosunki mafijne stawiane były jako alternatywa społecznego porządku (uliczne kuchnie organizowane przez ludzi… Ala Capone!), jako nośnik nowych, skutecznych praw. W powieści Mario Puzo Ojciec chrzestny posunięcia na szczycie polityki były wprost przyrównane do mechanizmów działania mafii. Także specyficzny typ bohatera – męskiego i kobiecego – ilustrował zjawisko. Cyniczny, zdystansowany, samotny detektyw Chandlera czy Hammeta ufał jedynie swemu, wykształconemu przez lata doświadczeń, kodeksowi postępowania, co w oficjalnych kręgach (policyjnych, społecznych…) stawiało go poza prawem – choć z reguły temu prawu służył. Także femme fatal powstała jako figura nieco dekadencka, stawiająca egoizm i amoralność przed tradycyjne modele rodzinne, kobiece, społeczne.

/CAPER STORY/

Niszowa odmiana powieści kryminalnej, charakteryzująca się lekkością, ironią i humorem. Wywodzi się z tradycji historii łotrzykowskich, zaś za najwcześniejszą realizację bohatera c.s. uważa się Robin Hooda – wesołka. To od niego w prostej linii wychodzi ikona złodzieja-dżentelmena (czy złodzieja–niezdary). Fabuła c.s. dotyczy najczęściej kradzieży, szwindli, porwań czy napadów rabunkowych, a przebieg tych przestępstw jest przeważnie skrupulatnie przed czytelnikiem odkrywany – od fazy przygotowań do samej akcji. Ten typ historii c. jest częsty w kinie, w literaturze spektrum gatunku jest szersze i de facto obejmuje każdy typ fabuły kryminalnej, której trzonem nie jest morderstwo.

 

Najważniejsze pozycje:

Literatura:

Święty, cykl opowieści o Simonie Templarze autorstwa Leslie Charterisa (1928 – 63)
Krokodyl na piaszczystym brzegu, pierwsza z powieści o Amelii Peabody pióra Elizabeth Peters (1975)
Komiksy o Modesty Blaise (scenariusz Peter O’Donnel, kreska Jim Holdaway (1962)


Filmy:

Różowa Pantera (seria filmowa, 1964 – 2006)
Ocean’s Eleven , Lewis Milestone (1960)
Afera Thomasa Crowna, Norman Jewison (1964)
Hudson Hawk, Michael Lehmann (1991)
Reservoir Dogs, Quentin Tarantino (1992)
Porachunki, Guy Ritchie (1998)
Przekręt, Guy Ritchie (2000)
Revolver, Guy Ritchie (2005)