Encyklopedia

Utwór literacki bądź filmowy o charakterze sensacyjnym, nastawiony na wywołanie akcją dreszczu emocji; definiowanie thrillera najłatwiejsze jest w zestawieniu go z kryminałem i horrorem: od pierwszego t. różni się tym, iż operuje bardziej uproszczoną, linearną dramaturgią, o przewadze akcji sensacyjnej nad kryminalną dedukcją. Fabuła dotyczy przeważnie pościgu, ratunku, intrygi międzynarodowej, wygrania z czasem by zapobiec przestępstwu, etc, a do jej opowiedzenia można wykorzystywać elementy innych gatunków (thriller kryminalny – Jeffery Deaver, thriller SF –William Gibson). W opozycji do horroru natomiast ważne jest, iż element zagrożenia nie ma rangi nadprzyrodzonej, i wynika z sytuacji realnej, bądź jest determinowany przez psychikę bohatera (Psychoza). Dominantą fabuły t. jest SUSPENS; uznawanym za wyrafinowane jest dodatkowo wykorzystywanie w finale fabularnego TWISTU.

Patrząc przez pryzmat dominanty tematycznej, można wyróżnić kilka odmian t. :

Thriller szpiegowski – tożsamy de facto z powieścią szpiegowską.

Thriller polityczny – działania bohatera są powiązane / determinowane / z systemem bądź rządem, który nim kieruje. (Dzień szakala, Frederick Forsyth)

Thrillery militarne (wojenne) – z oczywistych względów intryga rozgrywa się w realiach wojennych bądź wojskowych (Rambo, David Morell, Działa Nawarony, Alistair MacLean)

Technothrillery – współczesna technologia jest bądź motywem zagrożenia, bądź jest istotnym motorem akcji, i jej choćby podstawowa znajomość jest od czytelnika wymagana. Za ojców technothrillera uważa się Michaela Crichtona i Toma Clancy’ego.

Thrillery spiskowe – protagonista jest tu przeważnie jedyną osobą potrafiącą dostrzec machinacje i teorie spiskowe, przez co, rzecz jasna, narażony jest na zagrożenie (film Olivera Stone’a JFK).

Eco-thriller – w centrum fabuły postawiono jakieś środowiskowe bądź biologiczne zagrożenie (Zodiac Neala Stephensona)

Psycho-thrillery (thrillery psychologiczne) – konflikt między bohaterami ma bardziej podłoże psychiczne niż fizyczne (Psychoza Hitchcocka, Strangers On a Train, Patricia Highsmith).

Gatunek literatury (twórczości w ogóle) reportażowej / non-fiction, który za punkt wyjścia bierze sobie faktyczne wydarzenia kryminalne. T.c. charakteryzuje szeroki margines podejścia do faktografii: niektóre pozycje powstają przez kilka lat będąc owocem skrupulatnego śledczego dziennikarstwa, i te cechują się reportażową rzetelnością (tu np. pionierska pozycja Trumana Capote Z zimną krwią), inne zaś traktują fakty bardzo dowolnie, nieraz tylko jako pretekst do beletrystycznych wariacji (twórczość przede wszystkim komercyjna).

Tematyka pozycji t.c. dzieli się z reguły na biografie (przestępców bądź ofiar) oraz relacje ze śledztwa w danej sprawie. Z tą drugą gałęzią koresponduje ściśle podgatunek POLICE PROCEDURAL, bazujący na wyłożeniu odbiorcy szczegółów prowadzenia postępowania policyjnego (na elementach p.p. bazuje np. Milczenie owiec Thomasa Harrisa, choć nie jest to t.c. ; w Polsce brawurowym połączeniem t.c. i p.p. jest serial Pitbull Patryka Vegi).

Większość definicji niesłusznie koncentruje się tu na samym finale fabularnym („twist ending”) – zaskakującym, nagłym i niespodziewanym zwrocie fabuły na inne tory - gdyż to właśnie stoi za pojęciem w potocznym rozumieniu. Trzeba dookreślić jednak, iż przez TWIST (w ogóle, nie tylko zaś finałowy) powinniśmy rozumieć KAŻDY niespodziewany, nagły zwrot fabularny w innym kierunku. Przykładem niech będzie tu David Lynch, który w Zagubionej autostradzie i Mulholland Drive wykorzystuje twist w połowie fabuły – by bardzo wyrafinowanie ją zdekonstruować.

Nagłe zwroty akcji mają kilka motywacji: przeważnie są istotnym środkiem budowania zaskoczenia i zmuszenia tym widza do przewartościowania historii. Często zawierają element ironii czy zabawy z przyzwyczajeniami widza (twórczość Braci COEN).

Można wyróżnić kilka rodzajów doprowadzenia do t. :

RED HERRING;

Cliffhanger – z ang. „zawieszenie na krawędzi klifu” – nagłe urwanie akcji, w momencie największego napięcia, bez ukazania jej rozwiązania. W filmach fabularnych takie „zakończenia otwarte” zmuszają widza do głębszych przemyśleń typu „cóż się dalej stało?”. W serialach telewizyjnych jest to klasyczny środek zachęty do obejrzenia odcinka kolejnego ("co się dalej stanie?").

Deus Ex Machina – zaskakujące, nagłe zakończenie „znikąd” – nie motywowane dotychczasowym przebiegiem akcji. Ma swe źródło w teatrze antycznym, gdzie oznaczało inscenizacyjny chwyt, polegający na rzeczywistym opuszczaniu za pomocą specjalnej maszynerii aktora grającego rolę boga; wynikało to z braku umiejętności rozwiązywania zbyt wielu otwartych wątków (sic!), jak to było choćby u najbardziej zaawansowanego fabularnie tragika Eurypidesa, a za tym z potrzeby rozwiązania ich – poprzez boską interwencję. W literaturze współczesnej mamy z tym do czynienia choćby we Władcy much W. Goldinga, w kinie np. – bardzo literalnie – w Jej wysokości Afrodycie Woody Allena.

Odwrócona chronologia narracji – opowiadanie historii od tyłu prowadzi, de facto, w najprostszy sposób do kolejnych t. scena po scenie. Znakomitymi przykładami są tu filmy Nieodwracalne G. Noego oraz Memento Ch. Nolana.

Nielinearna narracja – j.w. – z tym, iż zaskoczenie wynika ze świadomych wyborów narratora, co i w którym momencie odsłonić przed widzem; patrz – DAVID LYNCH.

Subiektywna narracja – t. powstaje w wyniku finałowej iluminacji, iż to, co dotychczas odkrywał nam narrator było tylko i wyłącznie jego subiektywnym / zakłamanym / zafałszowanym / niepewnym punktem widzenia; finał ukazuje nam obiektywny punkt widzenia nieraz diametralnie sprzeczny z dotychczasową linią opowiadania. W literaturze – patrz A. Christie Morderstwo Rogera Ayckroyda; w filmie – Podejrzani Bryana Singera czy Oni, M.N. Shyamalana.